Ngũ Hành là quy luật hậu thiên tương ứng với bản chất con người, để đạt hiệu quả phải biết nâng cao mặt yếu và trấn áp sự thái quá. Tư tưởng chủ yếu của thuyết Ngũ Hành là bàn về những vấn đề cấu trúc của bản thể vũ trụ và nhân sinh. Dựa trên Ngũ Hành các quy luật võ thuật tạo ra sự bổ khuyết cho nhau cũng như sự quấy rối bản chất nhau. Theo quan niệm cổ đại, tất cả mọi vật chất cụ thể được tạo nên trong thế giới này đều do năm yếu tố ban đầu là nước, lửa, đất, cây cỏ và kim loại. Tức năm hành thuỷ, hoả, thổ, mộc, kim.

Học thuyết Ngũ Hành lấy năm loại vật chất cơ bản theo các nhà hiền triết cổ đại quy nạp vũ trụ, vạn vật vào kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ. Giữa chúng còn có một quy luật tương sinh, tương khắc tuần hoàn không dứt. "Tương sinh" mang ý là cùng sinh ra nhau, giúp nhau lớn mạnh, tức là mộc sinh hoả, hoả sinh thổ, thổ sinh kim, kim sinh thuỷ. "Tương khắc" là mang ý chế ước lẫn nhau, kìm hãm nhau, tức thuỷ khắc hoả, hoả khắc kim, kim khắc mộc, mộc khắc thổ, thổ khắc thuỷ.
Các môn phái Võ cổ truyền Phương Đông thể hiện sự quan hệ với Ngũ Hành lớn nhất theo tư tưởng chỉ đạo là "Ngũ Hành sinh khắc chế biến hóa", kết hợp với thế quyền, kết hợp với cơ thể con người, lấy "nội, ngoại Ngũ Hành"của thân thể con người làm chủ.

Quan hệ của Ngũ Hành với Võ cổ truyền lấy hình dạng, tính năng, phương vị của Ngũ Hành làm cơ sở chuẩn, đem các thức quyền phối hợp thành tổ hợp, lấy Ngũ Hành làm hệ thống, làm nguyên tố cơ bản cấu thành các loại quyền thức, chiêu, thức trong võ thuật. Ngũ Hành lại phân bố năm phương vị: phương Nam: Hỏa, phương Bắc: Thủy, phương Đông: Mộc, phương Tây: Kim, trung ương là Thổ; cũng như năm phương vị của người: trước, sau, phải, trái, và ở giữa. Võ cổ truyền cũng đem bộ tiến, thoái, tả, hữu, định ở trung tâm làm Ngũ Hành.

Ngoài ra Ngũ Hành còn kết hợp với cơ thể người. Võ học cổ truyền lấy lập luận Ngũ Hành kết hợp với cơ thể con người đều theo lý luận lấy từ Đông y. Lập luận thường dùng có Ngũ Hành phối hợp với ngũ tạng: tức gan (can) thuộc mộc, tim (tâm) thuộc hỏa, lá lách (tỳ) thuộc thổ, phổi (phế) thuộc kim, thân thuộc thủy gọi là "nội Ngũ Hành". Lấy Ngũ Hành phối với ngũ thể, tức gân (cân) thuộc mộc, mạch thuộc hỏa, cơ bắp thuộc thổ, da lông thuộc kim, xương (cốt) thuộc thủy. Lấy Ngũ Hành phối hợp với ngũ quan, tức mắt thuộc mộc, lưỡi thuộc hỏa, miệng thuộc thổ, mũi thuộc kim, tai thuộc thủy gọi là "ngoại Ngũ Hành". Lý luận võ học cổ truyền cho rằng nội ngoại Ngũ Hành phải hợp nhau tức "nội Ngũ Hành phải hợp, ngoại Ngũ Hành phải thuận", "nội ngoại đồng hóa", điều hòa tạng phủ, khí tức hơi thở, tinh, khí cùng hóa lẫn nhau đạt tới hiệu quả khỏe thân, sống thọ.

Các võ phái Võ cổ truyền ứng dụng học thuyết Âm Dương, Ngũ Hành vào các phần căn bản như:

Bộ Thủy: Các đầu ngón tay (Thủ chỉ), ứng với màu đen (hắc, ô) Bộ Mộc: Cạnh bàn tay (Cương đao), ứng với màu xanh (thanh) Bộ Hỏa: Khuỷu tay - cùi chỏ (Phượng dực), ứng với màu đỏ (hồng, xích, hỏa) Bộ Thổ: Ức bàn tay (Hùng chưởng), ứng với màu vàng (hoàng, huỳnh) Bộ Kim: Nắm bàn tay (Thôi sơn), ứng với màu trắng (bạch)

Ghi chú: Võ học sâu như Đông hải. Âm dương - Ngũ hành là học thuyết uyên thâm không dám lạm bàn. Khái niệm này được tổng hợp từ nhiều nguồn tư liệu chỉ mang tính tìm hiểu, tham khảo. (Trương Văn Bảo)